The Orbis of Wine

Eindeloze types wijndruiven brachten mens en natuur in hun intense wisselwerking gedurende een eeuwenlange wijngeschiedenis voort. De natuur bood de mogelijkheden, de mens maakte zijn onverbiddellijke keuzes. Tijd deed de rest. Het resultaat: een cornucopia aan druivenrassen, duizenden bladzijden tellende ampelografische encyclopedieën en een formidabele verscheidenheid aan smaken en stijlen. Over de oorsprong van de formidabele verscheidenheid aan druivenrassen die onze wijncultuur rijk is, schreven we vorig weekend al. Deze keer hebben we het over de populaire sterren en de lelijke eendjes van de wijngaard.

1. Voor elk wat wils. Maar willen we elk wel wat anders?
Nee, natuurlijk willen we niet elk wat anders ... . De doorsnee mens is immers een gewoontedier dat zachtjes aan voortschuifelt over een al ontelbare malen voor hem platgetreden pad, de blik vast op de voeten gericht en met beide handen op de balustrades die het pad omzomen. Doodsbang om te struikelen of, veel erger nog, te vallen. Het gebaande pad, de zekerheid, de gewoonte, de traditie, de routine, ... daar houden we ons graag aan. Het is dus misschien niet echt wonderbaarlijk dat in Bordeaux bijvoorbeeld, toch wel de ster onder de wijnen die zoveel zekerheid en herkenning bieden, steeds weer en zelfs tot vervelens toe gealludeerd wordt op de oeroude traditie, de door de zucht der tijd gelouterde eeuwenoude gebruiken, de in de stoffige kelders van de wijngeschiedenis gewortelde know-how.
Wie een beetje de geschiedenis van Bordeaux kent, weet echter dat die eindeloos herhaalde claim belachelijk is, tot op het absurde af. Zeker wanneer we het hebben over de nu zo beroemde grote Médocains. Tot voor de 12^de eeuw was er slechts sprake van een serieuze aanplant van wijngaarden in de tegenwoordig dikwijls verfoeide Entre-Deux-Mers en wat later ook in de Graves. St-Emilion komt pas volop op het voorplan na de 13^de eeuw. Alhoewel de toen verbouwde wijnen toen al afzetmarkten vonden in Groot-Brittanië en Nederland, ging het toch nog vooral om een productie die haar basisafzet voornamelijk in de lokale consumptie vond. Pas in de 17^de eeuw wordt er werk gemaakt van de drooglegging van de Médoc en vanaf dan gaat de wijnproductie stijl omhoog. Bordeaux zoals we hem nu kennen is zelfs nog maar een goede 120 jaar oud. De verwoestingen die Phylloxera vastatrix aanrichtte in haast alle Europese wijngaarden kwam de Bordelese traditie niet te boven. Het Bordelese terroir bleek namelijk een uitermate geschikte habitat voor de druifluis te bieden.
Traditie werd aangepast en hertaald naargelang de mogelijkheden om de wijnholocaust te overwinnen en natuurlijk ook naargelang de economische voorwaarden waarin de Bordelezen hun wijn kwijt moesten geraken (en dat is nu nog niet veel veranderd: doorblader de foldertjes van de supermarktwijnfestivals voor 2009 maar eens). Want, als Bordelezen ergens een traditie in hebben, dan zijn het wel sluwe handelspraktijken. Of zoals Edmund Penning-Rowsell fijntjes opmerkt in zijn standaard-Bordeauxboek: "Bordeaux certainly looked after its own and had a reputation for commercial shrewdness which it has by no means lost today". De hedendaagse Bordeaux trekt in nog slechts weinig op de Bordeaux van voor de tweede helft van de 19de eeuw. De dominerende druivenrassen waren toen (in volgorde), Malbec, Petit Verdot, Grand Verdot, Cabernet Franc en Carmenère. Merlot en Cabernet Sauvignon arriveerden pas laat: slechts vanaf het tweede kwart van de 19de eeuw werden ze stilaan (meer) aangeplant. Malbec, Petit Verdot, Grand Verdot en Carmenère vielen bijna af. Carmenère verdween zelfs praktisch helemaal (ze werd ook het zwaarst getroffen door Phylloxera). Cabernet Franc moest in haar areaal serieus inboeten ten opzichte van de nieuwlichters Merlot en vooral Cabernet Sauvignon.
Niet zo rechtlijnig als men graag gelooft dus in Bordeaux, die traditie ... .

2. You cannot say, or guess, for you know only / A heap of broken images^*.
Wat ik wilde illustreren met deze tackle op Bordeaux is dat druivenrassen dikwijls een heel belangrijke, maar ook totaal afhankelijke rol spelen in de geschiedenis, the making of een wijn. Een ras dat eens geprezen werd en haast tot aan het eind van de wereld aangeplant leek, kan als in een vingerknip plots praktisch volledig verdwijnen, in de vergetelheid sukkelen. Dat heeft niet altijd te maken met de veronderstelde kwaliteit van het ras. Integendeel zelfs. Denken we maar aan Gamay. Een ras dat in de afgelopen decennia niet bepaald aan populariteit won (tot De bende zonder zwavel van zich liet horen?) en zelfs enkele eeuwen terug het ook al moest ontgelden omwille van haar vermeende slechte kwaliteit. Filips de Stoute liet de "Gaamez déloyal" in 1395 zelfs verbannen in Bourgondië omdat ze, volgens hem, grotendeels wijn "de très grande er horrible dureté" voortbracht. Toch verdween ze niet: ze was te sterk en te zeker in opbrengst om haar zomaar te laten vallen.
Er hoeven echter niet altijd economische factoren in het spel te zijn voor het wel of niet vergeten van een druif. Landbouwher- vormingspolitiek kan een reden zijn. Of fysiologische en ecologische redenen liggen soms ook aan de basis van de plotse verdwijning van een druivenras. Een prachtige illustratie daarvan is het geval van Casavecchia, een vermeend uitgestorven druivenras, een tiental jaar geleden teruggevonden nadat het al een tweetal eeuwen undercover aanwezig was in de (wel degelijk) duizenden jaren oude wijngaarden van Campania in het Zuiden van Italië. Het verhaal gaat dat dit druivenras rond 1800 ontdekt werd door een boer tijdens zijn siësta. Na een voormiddag werken onder brandende zomerzon in zijn wijngaarden, besloot hij even verderop voor een middagdutje de schaduw op te zoeken in een oude ruïne: vier muren, zonder dak, een compleet bouwvallige rest van wat eens een boerderijtje was, niet ver van Pontelatone. Daar aangekomen werd zijn aandacht meteen getrokken door een letterlijk reusachtige wijnstok, die daar schijnbaar al ontzettend lang tegen de binnenzijde van een muur stond. Niet alleen het feit dat de wijnstok zou oud was (de doormeter van de stam bedroeg ca. 40 cm!), trok zijn aandacht, maar ook de plaats waar hij stond: de binnenzijde van een huismuur. Die was daar dus niet geplant en achtergelaten, maar was waarschijnlijk zelf uit een ontkiemd zaadje gegroeid, wat absoluut uitzonderlijk is voor cultuurdruiven. Dat het om cultuurdruiven ging was voor zijn ontdekker echter wel duidelijk: zowel de vorm van de trossen, de bladeren als de groeiwijze deden dat sterk vermoeden. Hij besloot er een loot van mee te nemen en die - zoals dat in het pre-phylloxera tijdperk nog de gewoonte was - in de grond te stoppen. De stok reageerde zo goed, dat hij enkele van zijn kameraad-boeren in de omtrek ook aanraadde een kijkje te gaan nemen. Het herontdekte ras werd Casavecchia genoemd, naar zijn vindplaats.
In de loop van de 19^de eeuw raakte de stok echter in vergetelheid. Meer nog, men was er zelfs van overtuigd dat hij de gruwelijke druifluisplaag niet overleefd had, tot eind jaren tachtig een zekere Peppe Mancini de brui gaf aan zijn advocatencarrière en besloot de rest van zijn leven te wijden aan de wijnbouw, zoals zijn vader, zijn vaders vader, enz. vele generaties voor hem hadden gedaan. Om zich wat in te werken in een beroep dat niet meteen het zijne was, besloot hij in de eerste plaats de familiegeschiedenis wat nader te bestuderen. In wat documenten van rond het begin van de 19de eeuw werd door één van zijn bedovergrootvaders melding gemaakt van het aanplanten van een curieuze wijnstok die wat verderop in een dorpje was aangetroffen. Peppe was meteen gefascineerd door het verhaal en liet omliggende wijngaarden ampelografisch onderzoeken. Het was al gauw raak: men trof er een rood druivenras aan dat duidelijk geen Aglianico of Piedirosso was, maar naar alle waarschijnlijkheid de roemruchte, maar voordien uitgestorven gewaande Casavecchia kon zijn. Samen met Peppe onderzocht de wijnfaculteit van de universiteit van Napels de druif en in 1989 werd ze voor het eerst wetenschappelijk beschreven als Casavecchia. En, alsof deze ondertussen met een rijke geschiedenis beladen naam nog niet genoeg was, ontdekte men ook nog dat dit druivenras misschien wel hetzelfde ras is als hetgene dat door Plinius de Oudere (23-79 n.C.) in zijn Historia Naturalis werd beschreven als Trebulanum, één van de beste wijnen van het Italiaanse vasteland. Het zou dus wel eens goed kunnen dat dit oeroude druivenras de vreselijke uitbarsting van de Vesuvius in augustus 79 die Pompeij, Herculaneum, Oplontis en Stabia compleet in de as legde, mysterieus genoeg overleefde.
Wij proefden een paar maanden terug Peppe's formidabele ontdekking in zijn Centomoggia een 100% Casavecchia-cru van zijn eigen domein, Terre del Principe. Een zwartpaarse, fluwelig aanvoelende mondvol wijn met rokerige aroma's van zwarte bessen, hopbitters en balsamicocrème. Gelijkend op Aglianico, maar met een lagere zuurtegraad en wat vriendelijker van karakter: een warme, duizendjarige reus die met milde wijsheid de jachtige wijnwereld aan zich voorbij laat gaan.

Dit artikel werd geschreven in het kader van de Vlaamse Wijnblogdagen. Dit is de 10^de editie. Andere vergeten ontdekkingen kan je terugvinden op:

• pvo over de heilige Klevner op Wijnblog.be.
• Wijngerd over autochtone druiven, Wijnmens slaat er eentje over, Disasterofwine Les Cépages oubliées en een toemaatje op Ikwilwijn.be.
• Wijnkennis over de donkere Alicante Bouschet.
• Rick op ChateauSansPretention neemt afscheid.
• Foodfan over de weergaloze Pineau d'Aunis.
• Vinama, jawel, eveneens over Alicante Bouschet.
• Gido van Imschoot slaat er ook eentje over op Winetasting.be.
• Den Bloeyende Wijngaerdt verloren in de Italiaanse doolhof van verloren en toch niet verloren grootheden.
• Have a Nice Wine Day over de zeer besmettelijke vergeten druivenras-aandoening.
• Wine Jockey over een viertaal lievelingetjes die de tand des tijds minder goed doorstonden.
• En dan natuurlijk tot slot een blik op Stephanes weergaloze kelder die alleen maar vergeten druivenrassen bevat !

*De titel van deze post en de subtitel van paragraaf 2 zijn citaten uit The Waste Land van T.S.Eliot, een icoon uit de modernistische wereldliteratuur. Ik vond zowel de teneur, als de motieven in The Waste Land wel van toepassing op de plaats van druivenrassen in de hedendaagse wijnwereld. Hier vind je een volledig geannoteerde elektronische editie van dit formidabele gedicht.

Had u ook dat gevoel toen u voor het eerst enkele flessen Italiaanse wijn naast elkaar zag staan? U weet wel: dat gevoel van complete radeloosheid. Niet zozeer het radeloze en extatische gevoel van dankbaarheid aan een hedonistisch opperwezen dat u wel eens overvalt na het lustig legen van alle flessen, maar wel het gevoel van compleet verloren, zelfs verdwaald te zijn in een Minoïsch labyrinth van cryptische namen en codes op het griezelig volgekribbeld etiket. Zelfs als je met de nodige kennis van het Italiaans erachter gekomen bent waaraan je de naam van de producent of de appellatie kan herkennen, blijven er nog steeds enkele bevreemdende, dikwijls onuitspreekbare woorden over waarvoor zelfs je zakwoordenboekje geen uitkomst biedt. Het zijn vast eigennamen, want ze prijken doorgaans met hoofdletter op het buik- of rugetiket: Pecorino (is dat geen kaas?), Marzemino, Teroldego, Cortese, Freisa, Piedirosso, Durello, Tazzelenghe, Croatina, ... . Een waslijst wartaal, of de rode draad die ons uit de doolhof van de Italiaanse wijn leidt?

 
1. Een Chardonnay graag. Ja, die appelblauwzeegroene van vorige keer!
Nu ja, waar maken we ons nu zorgen over? Om te weten te komen waar al dat geheimschrift voor staat, moeten we gelukkig niet meer de confrontatie aangaan met een rochelende, gebochelde bibliothecaris, uren en uren bladeren door zuur stinkende fichebakken tot onze vingertoppen zwart kleuren als pek, zuchtend en steunend ronddwalen door eindeloze rijen boekenrekken, ... , nee, niets van dat alles. Een beetje Googelen en het antwoord is enkele luttele muisklikken verder pasklaar opgediept. Deze vreemde eigennamen blijken al gauw niets anders te zijn dan de namen van druiven die gebruikt worden om wijn van te maken, de ene al bekender dan de andere. Merlot kennen we wel, Cabernet Sauvignon ook, Chardonnay zeker en Pinot Blanc ook. Je weet wel: de ene houdt van een rode Chardonnay, de andere van een witte en een enkeling vindt die rosé eigenlijk nog beter. Of toch maar niet?
Als u nu fronst komt het allemaal wel goed; Nee, een rode Chardonnay en zelfs een rosé Chardonnay bestaan niet. Chardonnay is immers eeuwig en altijd een witte druif. Punt. Geen discussie mogelijk. En toch gaan sommige druivennamen een eigen leven leiden. Neem nu Chardonnay. Rood, wit of rosé, voor heel wat mensen maakt het niet uit, want die Chardonnay is gewoon de lekkerste. Zelfs als hij paars, indigo of appelblauwzeegroen was geweest, was hij gewoon de beste: Chardonnay is bijna een merknaam geworden. Een merk, dat alleen de lekkerste wijn maakt. Een beetje zoals 'cola': vragen we een cola, dan willen we in 99% van de gevallen een Coca-Cola. Krijgen we een Pepsi-, River- of Mecca-Cola voor de neus, dan voelen we ons afgezet: dat is niet de echte, niet de lekkerste. Roept men in Nederland de ober na voor een 'Sjardonneitje', dan verwacht men dat die met een verduiveld lekkere witte wijn komt aandraven. Niets meer, maar zeker niets minder.
De realiteit zit evenwel wat anders in elkaar. Chardonnay is helemaal geen merknaam, verre van zelfs. De Chardonnay is maar één van de ontelbaar vele druiven die gebruikt worden om wijn van te maken. Lekkere wijn in heel wat gevallen, maar ook vieze wijn in minstens evenveel gevallen. De Chardonnay-druif is tussen die ontelbaar vele druiven wel een heel populaire druif. Ze werd zowat overal ter wereld - net niet voorbij de poolcirkel - aangeplant en wordt door de kenners geprezen als de bron van zowat de beste witte wijnen ter wereld: witte Bourgognes, en dan vooral van die peperdure, zeldzame cru's uit deze wijnstreek, à la Montrachet en co. Samen met de cru's die de druif voortbracht werd zij een wereldster. De topwijnen die zij voortbrengen kan, gelden voor een reusachtige schare wijnliefhebbers als dé toetssteen voor wat een uitstekende witte wijn zou moeten zijn. Geen wonder dat Chardonnay dus overal aangeplant werd: overal hoopt men een graantje mee te pikken van de onwrikbare reputatie die de druif door deze enkele uitzonderlijke cru's verwierf. Het is dan ook niet verbazingwekkend dat de naam van deze druif haast tot merknaam werd. Zoals de reclame van Coca-Cola haast op elke cafégevel prijkt, is zij opgetild tot het boegbeeld van de wittewijnkaart.

2. Doe maar van 't zelfde.
Maar, hoe zit dat nu met die reusachtige waslijst aan Italiaanse druiven die zo trots op elk Italiaans wijnetiket vermeld worden? Wordt niet elke Italiaanse wijn gemaakt van Sangiovese, Nebbiolo, Barbera of Trebbiano? Helemaal niet. Gelukkig niet, zou ik zelfs durven zeggen. Naast de incontournables heeft zowat elke Italiaanse subregio zijn eigen legertje aan typische druiven die gebruikt worden om wijn van te maken. Italië spant zelfs - op de voet gevolgd door Duitsland en Turkije - de kroon qua hoeveelheid eigen wijndruiven. Je komt handen en voeten te kort om ze allemaal op een rijtje te zetten. Het zijn er zelfs zoveel (men schat minstens een 400-tal) dat zelfs doorwinterde Italiëkenners geregeld nieuwe ontdekkingen doen. Je kan je evenwel terecht afvragen waarom er zoveel verschillende wijndruiven nodig zijn. Waarom planten we niet gewoon allemaal Chardonnay aan voor wit (die overleeft toch overal) en Cabernet Sauvignon voor rood? Degelijk en oersterk zijn ze. Bovendien genieten ze nog eens een ijzersterke reputatie op de markt, dus verkopen loopt gegarandeerd van een leien dakje ... .
De geschiedenis besliste er evenwel anders over. Archeologische vondtsen wijzen immers uit dat zeker de Romeinen en waarschijnlijk daarvoor zelfs de Etrusken al experimenteerden met het uitselecteren van druiven en druivenstokken die het best presteerden en de beste (of de grootste hoeveelheid) wijn opleverden binnen de gegeven omstandigheden (vnl. klimaat en bodem, maar ook de regionale smaak). Alleen met die wijnstokken werd verder gekweekt. Loten werden afgelegd (een manier van enten door een lange scheut tegen de grond te houden en opnieuw te doen wortelen) en de beste stokken werden vermenigvuldigd. Er werd met andere woorden aan kunstmatige selectie gedaan. Later - vanaf de late Middeleeuwen - werd ook geprobeerd goede kwaliteiten van verschillende wijnstokken te verenigen door ze met elkaar te kruisen. Lukte dat, dan verkreeg men een wijnstok die nog beter presteerde dan zijn twee voorouders. Soorten die sterker en betrouwbaarder bleken wonnen het dan logischerwijze van hun zwakkere neefjes en nichtjes. Heel wat streken in Europa bouwden op die manier langzaam maar zeker een traditie op in het kweken van bepaalde types wijndruiven. Elke streek had met andere woorden eigen wijntypes en wijnsoorten, lang voor er sprake was van appellaties of originebenamingen.
Het duurde echter tot in de late 18de eeuw eer daar wat systematiek in gebracht werd. De natuurlijke historie - de voorloper van de huidige natuurwetenschappen, vnl. biologie, plantkunde en zoölogie - die zich gedurende 17de en 18de eeuw stilaan ontwikkelde, hield zich in haar studie voor een groot gedeelte immers bezig met het klasseren en groeperen van levende wezens op basis van kenmerken die zij gemeenschappelijk zouden hebben. De verschillende types wijndruiven en hun onderlinge verschillen en gelijkenissen bleken daarin natuurlijk een uitermate interessant, maar moeilijk studieobject. Een eerste doorbraak werd geforceerd door Carl Linnaeus, een Zweedse natuurvorser, die in feite de basis legde voor de huidige taxonomie - de tak van de biologie die de verwantschappen tussen verschillende levende wezens bestudeert - met iets ogenschijnlijk doodeenvoudige als de door hem in 1735 geïntroduceerde binominale nomenclatuur, een manier van naamgeven waarbij elke levend wezen benoemd werd met twee Latijnse of verlatijnste woorden. De eerste naam, de genusnaam of de geslachtsnaam duidt aan tot welk familiaal geslacht een levend wezen behoort. De tweede naam, de soortnaam of de speciesnaam, duidt aan om welke soort het binnen dat geslacht gaat. Linnaeus noemde de wijnstok Vitis en groepeerde alle verschillende gekweekte wijndruiftypes onder één en dezelfde soortnaam: vinifera, de druifdragende wijnstok met andere woorden. Ondanks de verschillen behoorden ze volgens Linnaeus tot één en dezelfde druivensoort en dat had hij best goed gezien. Later werden er nog andere Vitis-soorten benoemd, zoals Vitis rugosa, Vitis labrusca, Vitis rupestris, enz. Geen van die andere soorten bleek echter geschikt voor de druivenkweek, laat staan voor wijndruivenkweek.

3. Eugenetica in de wijnwereld.
Chardonnay, Pinot Noir, Muscat d'Alexandrie, Ortega of Plavac mali, het maakt niet uit, ze behoren allemaal tot dezelfde soort. Ja, dezelde soort. Niks verschil, noppes, nada, ... . Enfin, tot op zekere hoogte toch, want, niemand zal het ontkennen: een Chardonnay is geen Zinfandel en omgekeerd. Dat wisten natuurvorsers in de 19de eeuw natuurlijk ook wel. De langzame en aanhoudende selectie gedurende honderden jaren had er immers voor gezorgd dat verschillende types wijndruiven erg van elkaar waren gaan verschillen en dus moeilijk zomaar met elkaar konden gelijkgesteld worden. Anderzijds kon men ook moeilijk gaan beweren dat elk type wijndruif een aparte soortnaam behoefde. Maar, wat lag nu aan de basis van die onmiskenbare gelijkenissen en tegelijkertijd ook die kleine verschillen die de ene druif blauw deden kleuren en de andere groen of de ene druif beter op arme zandgrond deden vrucht dragen en de andere eerder op vochtige kiezelgrond? En, hoe kwam het dat na slechts eeuwenlange selectie of na ontelbare kruisingen er pas een type druif ontstond dat wel goed tierde in de gegeven omstandigheden? Onafhankelijk van elkaar en vanuit een totaal andere invalshoek ontdekten Gregor Mendel en Charles Darwin het antwoord op die vraag.
Gregor Mendel, een Silezische monnik die wat graag met reukerwten experimenteerde, ontdekte dat de kenmerken van een plant blijkbaar van de ene op de andere generatie doorgegeven werden door een specifiek soort dragers. De kenmerken (allelen) op die dragers (genen) bleken mekaar te versterken of net mekaar weg te concurreren. Als je twee planten met rode bloemetjes in plaats van de gebruikelijke witte elkaar liet bestuiven dan was afhankelijk van de sterkte van de kenmerken (de dominantie) de uitkomst verschillend. Was de rode kleur dominant, dan werd het merendeel van de nakomelingen rood, in het andere geval was het merendeel witbloemig. Door gericht te kweken konden zo bepaalde kenmerken in een bepaalde kweeklijn behouden en zelfs uitvergroot worden. Men kon zelfs verschillende kenmerken met elkaar combineren op dezelfde drager door juist te selecteren en juist te kruisen (bv. roodbloemige én ruwbladige plantjes).
Aan de andere kant van de aardbol, zwalpend over de Pacifische Oceaan dacht Charles Darwin na over de  tientallen vinken die hij op de Galapagoseilanden observeerde. Ze leken allemaal bijzonder sterk op elkaar, maar de ene soort had een dikke kegelvormige bek, de andere een smalle, pincetvormige bek, nog een andere soort had een gekruiste bek, enz. Op zulk een kleine oppervalkte, zo een groot aantal verschillende soorten, dat was toch maar al te eigenaardig. Darwin ontdekte evenwel snel waaraan dat lag: de vorm van de bek stelde de vinkjes in staat aan specifieke plantzaden te geraken. Waar de ene vink bij kon, kon de andere niet aan. Meer nog: op sommige eilandjes kwam maar één vinkensoort voor. Slechts één soort bleek in staat te overleven op die eilandjes. Darwin kwam tot de vaststelling dat de onderlinge concurrentie tussen de vinkjes en het feit dat bepaalde kenmerken die van de ene op de andere generatie werden doorgegeven lichtjes konden veranderen, aan de basis lagen voor die eigenaardige diversiteit. Die enkele vinkjes die in staat bleken andere zaden te bemachtigen als het gros van de soort waartoe ze behoorden, verhoogden immers hun overlevingskans omdat ze simpelweg gemakkelijker aan voedsel geraakten waar de anderen niet bij konden. Naast de reeds bestaande vinkensoort ontwikkelde zich zo - door succesvolle voortplanting en verdere ontwikkeling van dat afwijkende kenmerk - langzaam maar zeker een andere vinkensoort.
Met wijnstokken is het niet anders. Zelfs de Romeinen - die met de technische achtergrond van natuurlijke selectie en de hedendaagse genetica nog lang niet bekend waren - merkten dat sommige planten sterker en beter bleken dan andere van dezelfde soort. Men ging steeds opnieuw de sterke planten uitselecteren en vooral met hun (afgelegde) nakomelingen verderwerken. Later ging men planten met specifieke kenmerken kruisen om zo hopelijk nakomelingen met net die twee kenmerken samen te bekomen. De mens speelde met andere woorden in op de kleine metamorfoses die van de ene tot de andere wijnstok voortkwamen en hielp daarmee schijnbaar de natuurlijke selectie een stapje vooruit. Het uiteindelijke resultaat is de enorme hoeveelheid aan verschillende types druivenstokken die we vandaag overal ter wereld tot zelfs in de meeste extreme levensomstandigheden aantreffen. Elk zijn ze een unieke verzameling van kenmerken die hen net in staat stelt op die specifieke plaats, in die streek het beste van zichzelf te geven. De mens bedreef met andere woorden een soort van kunstmatige selectie, een vroege vorm van eugenetica, gedurende de oudste geschiedenis van de wijnbouw. Het resultaat van die vele onophoudelijke selecties zijn druivenrassen, duizenden specifieke types zoals Chardonnay, Tazzelenghe, Frühburgunder, Grüner Veltliner, Ögözgulu, Pinotage, enz., die tot één en dezelfde druivensoort, Vitis vinifera behoren.

Syrah versus Shiraz, Calicab versus Pauillac, Cahors versus Argentijnse Malbec, ... het zijn de typische paartjes die altijd als een optelsommetje afgerammeld worden wanneer er gevraagd wordt de zo gigantische verschillen tussen Nieuwe en Oude Wereld aan te halen. Steeds als antagonismen opgevoerd - de één als voorbeeld zus, de ander als voorbeeld zo - zijn het zo vaak tegengestelden met tussen hen in het grijsgedraaide, uitvlakkend praatje à la "wij doen het anders, maar toch hetzelfde" of netjes andersom: "wij doen hetzelfde, maar toch anders". Natuurlijk, we zijn maar mensen en houden ervan alles mooi in een nauw omlijnd, herkenbaar hokje te doen passen. Handig, comfortabel en vooral geruststellend is dat. Ieder het zijn, maar de één toch wat meer dan de andere, want tegengestelden zijn er nooit zonder een al te manicheïstisch, verholen waardeoordeel ... . Daar houden wij - de angry young tasters van de Orbis - niet van, dus laten we de clichés ditmaal maar voor wat ze zijn.


1. Cabernet Sauvignon!? Wat is dat?
Hoe gaat dat wanneer je wijn leert drinken? Eerst drink je graag witte en liefst nog die fruitige witte. Niet die zoete hoor, maar toch die fruitige (die eigenlijk wel wat restzoet heeft, maar dat hoor je niemand zeggen). Die gaat lekker binnen op café en het staat nog sjiek ook. Wat later komen er flessen witte wijn in huis ... . Tof, in de lente 's avonds in de zetel voor de tv met een glaasje wijn. Lekker relaxen ... . Het wordt zomer, je probeert eens een roseetje. Ook niet slecht, dat kan al bij de barbecue zo hier en daar. Plezant! Al wit en rosé in huis. Tja, en dan staat daar ineens de winter voor de deur. In witte wijn heb je zo geen zin meer. Bij al die stevige, hartige vleesgerechten past dat eigenlijk ook niet. Je hebt het geprobeerd, maar ineens gaat die witte wijn die je nog zo goed kent toch echt wel anders smaken. Net als toen met die vinaigrette op het tuinfeestje in juni. Dat leek ook op niks.
Ze zeggen dat er eigenlijk róde wijn bij vlees hoort. Maar, pfffffff, dat is zo wrang, niet je ding. Allez, je brengt toch eens een flesje van die Casillero del Diablo of zoiets mee van de Delhaize. Man, man, lekker! Nooit geweten dat rode wijn zo lekker kan zijn. "Koop daar nog maar wat flessen van als je de volgende keer boodschappen doet!" Een weekje later gaat er één van de nieuwe aanwinsten open. Tiens, ook een Casillero, maar die smaakt toch wat anders. Is dat nu wel dezelfde? "Je hebt de verkeerde flessen meegepakt!" Gehaast. Altijd hetzelfde. "En ik dacht nochthans dat het dezelfde fles was." "Mmm, 't is anders wel niet slecht dat hier." "Hé, die fles van vorige week staat hier nog in de glasbak." Eens vergelijken. Knal hetzelfde etiket! "De oplichters ... ." Hé, maar wacht eens, hier staat 'merlot' op en op die andere 'cabernet sauvignon'. Wat is dat? Even googelen ... .
Tja, en zo ontdek je dat wijn wel eens van verschillende druivenrassen (NIET soorten - leg ik later wel eens uit) gemaakt wordt. Beetje beschamend als je er nu aan terugdenkt. Maar eigenlijk is dat helemaal niet zo. Bij zo ontzettend veel wijndrinkers gaat het op die manier. En, wat meer is, jij bent tenminste geen 'rode Chardonnay' gaan vragen in de wijnwinkel om de hoek, want dat gebeurt ook wel eens ... . Je kent ze wel ondertussen: Cabernet Sauvignon, Merlot, Carmenère, Shiraz, Malbec, Pinot Noir, en in het wit: Chardonnay, Sauvignon Blanc, Pinot Gris, Pinot Blanc. Dat is al een mooi reeksje. Het gaat als een lopend vuurtje door de familie: jij bent een wijnkenner! Iedereen weet je dat verzot bent op Shiraz. Sappig, zo met zwarte bessen, eucalyptus en vanille. Lekkerrrrrrrrrrrrr! Bij je volgende verjaardag krijg je een fles Côte-Rôtie cadeau van je broer. 't Staat er niet op, maar 't zit er wel in: Syrah of Shiraz (en een beetje andere dinges ook, maar dat is je broer al vergeten). 't Is allemaal hetzelfde, hoor. Een superdure fles ... zoiets zou je nooit voor jezelf kopen. 2 maanden later, op Kerstavond, gaat de kurk er af. Met veel ingehouden verwachting wordt er aan de glazen geroken en voorzichtig geproefd. Wat is dat nu? Is er iets met die fles? Dat smaakt zo anders en, oempf, wat een tannines man. 't Gaat wel bij het hertenkalf met morieljes, maar 't smaakt toch anders. Je kan er niet aan wennen. Na het diner is het gelukkig pakjestijd: goh, een fles Whisky en een fles Cognac van zoon- en dochterlief. Heerlijk! Wat een luxe. Proef je dadelijk van, met een sigaar natuurlijk. 't Is gezellig, 't wordt laat. De volgende morgen ... oeps, die fles staat daar nog. "Die zal wel slecht geworden zijn. Giet die maar weg!" "Allez, zo'n dure fles, zomaar wegkappen zeker. Zijde zot? Ik ga toch nog eens proeven, hoor." Tiens, dat is weer een andere wijn precies. Ook van die zwarte bessen, maar geen eucalyptus of vanille. Zo precies meer, allez, zo'n beetje als die champignons van gisteren en die saus zo ... en een beetje koffie. "Neenee, echt proef maar ... ." En zo ontdek je dat men niet overal dezelfde wijn van de dezelfde druiven maakt!


2. Onbekend. Onbemind? Onbevooroordeeld!
Het klinkt echt allemaal zo idioot als je terugblikt op je lange wijnontdekkingsreis in een ver en grijs verleden. Daar is echter helemaal geen schande aan. Hoeveel wijnliefhebbers hebben zo niet hun eerste stappen gezet? Als ik eerlijk ben, dan moet ik erbij vertellen dat het mij niet exact zo verging als ik hierboven beschreef. Ik had het geluk een grootvader en een vader te hebben die erg geïnteresseerd waren in wijn. Hun interesses werden gestuurd door bepaalde keuzes en overtuigingen. Ideeën die soms niets met wijn te maken hadden en die dus de ene wijn deden verkiezen boven de andere - zelfs als hij van krek dezelfde druiven gemaakt was. Dat geluk had ik dus enerzijds, maar anderzijds werd ik me er ook al gauw van bewust dat er een heel verhaal, een heel kader aan ideeën over wat wijn dan wel of niet moest zijn in m'n hoofd zat en me eigenlijk belemmerde bij het vrije kiezen en onbevooroordeeld leren appreciëren van gelijk welke wijn. Zoiets geraak je nooit meer kwijt. Ik besef bijvoorbeeld heel goed dat een Italiaanse of een Duitse wijn toch nog altijd een heel klein streepje voor zal hebben bij mij. Je kan het alleen maar in toom houden door veel te lezen, heel veel te proeven (vooral met de instelling: "dat ken ik niet, dus ik proef het") en vooral nog meer te luisteren en te leren van kameraden, zeer ervaren proevers, sommeliers, ... noem maar op.
Dat laatste heb ik dus ontzettend veel gedaan, en ik doe het nog steeds. Waarom? Wel, heel simpel. Eerst begin je te lezen wat het makkelijkst binnen je bereik ligt: kranten, weekendbijlagen, enz. (als student had ik voor die wijnboeken geen geld). Die worden je door veel mensen aangeraden. Bomma en nonkel Frans houden ze zelfs voor je bij. Er straalt een aura van geloofwaardigheid en authenticiteit vanaf. Wat zwart op wit gedrukt staat, geschreven door een 'wijnexpert', is waarheid, zo lijkt het wel. Alhoewel ... , ofschoon ik moet toegeven dat ze me op weg geholpen hebben, het gaat hier toch om een heel beperkte waarheid. Een waarheid gezien door een sleutelgat, het kijkgaatje van de verkoopscijfers. Veel te veel wijnartikelen in kranten en tijdschriften gaan altijd over hetzelfde. Het lijkt wel of sommige wijnjournalisten zichzelf keer op keer heruitvinden en recycleren. Volg je ze twee jaar met de gretigheid waarmee ik het deed, dan geraak je er snel op uitgekeken. Er zijn natuurlijk grote uitzonderingen, maar laat het nu net die uitzonderingen zijn die eigenlijk meer boeken en teksten voor websites schrijven dan krantenartikeltjes, en je weet genoeg. Ik zocht dus naar anders en meer. Zo was er het prille begin van de Orbis: studentenkameraden die elk wel hun eigen voorkeur hadden en mekaar probeerden te overtuigen. Waarschijnlijk is het die passie en de mogelijkheid om van mekaar te leren die de Orbis nog steeds doet bestaan, die misschien zelfs de drijfveer is achter wat de Orbis nu geworden is. Er waren en zijn nog steeds de verschillende Vlaamse Wijnbloggers die elk hun stokpaardje hebben en de wereld daartoe proberen te bekeren. Denk maar aan Vinejo en zijn Bandol, of Rick en zijn Jura-wijnen of Badische Spätburgunders - allemaal wijntypes die ik dankzij hen heb leren appreciëren en waar ik nu zelfs niet meer zonder kan. Of er zijn die enkele passionele wijnfreaks en wijnhandelaars die graag hun kennis en ontdekkingen met anderen delen: de zaakvoerders van De Wijn Kraal, Bert van De Wingerd, Oscar van Credo 1893, Gerd van Vinikus, Jacques van Troca Vins, Filippo van 'A Zamara, Bert de Coster, Dirk Rodriguez, Steve Bette, Sebastian Heiderich, ... ik vergeet er nog zoveel. Zo leerde ik wijn ontdekken. Elke wijn die mijn pad kruiste, zonder uitzondering.


3. Vuurwerk, gist en wilde wijn.
En toch betekent dat niet dat je dan ook maar moet gaan denken dat je na zovele jaren alles kent. Integendeel, hoe meer je kent, hoe meer je beseffen moet dat bescheidenheid op zijn plaats is. Steeds duidelijker voel je aan dat je eigenlijk nog zo ontzettend veel te ontdekken hebt, dat er nog zo veel is, waarvan je nog niet het flauwste vermoeden hebt dat het bestaat. Zelfs geen inkling, zoals ze dat in het Engels zeggen. En dan zitten we meteen terug bij het onderwerp van dit artikeltje: zelfde druif, zelfde wijn?
Pijnlijk was het, bij een goede wijnvriend op de sofa zitten, een gekarafeerde witte wijn proeven en maar niet kunnen raden wat het is. Zeker als die wijnvriend, in de andere sofa gezeten, meer en meer begint te glunderen omdat je bij elke gok steeds verder wegsukkelt van de waarheid in de fles. Ik mocht zo een paar weken geleden nog eens ervaren dat ik toch eigenlijk nog maar een groentje ben in de wijde wijnwereld. We zaten bij Menelaos in de living. Hij had een aperitiefje klaar voraleer we naar Vineeto trokken. Allez, 't is te zeggen, ik had een flesje Colle Barone van Jan Theys mee: had hij nog niet geproefd. Was jammer genoeg wat mis mee. Tja, dat kan nu eenmaal gebeuren met een biologisch of biodynamisch gemaakte wijn. Gelukkig had hij ook een aperitiefje voorzien. Iets speciaals. Jaja. Er zitten alleen maar 'rare dinges' in Menealos' wijnkast, dus daar keken wij al niet meer van op. Komt ie met een gekarafeerde witte wijn aandragen: "Deze morgen in de karaf gedaan." 't Was ondertussen al middag, ... hm. Met die wetenschap en die goudgele kleur begon ik al te denken aan een Vin Jaune of een Château Chalon of misschien wel een heel jonge Hermitage Blanc of zo. Ik hield mijn wilde associaties maar voor mezelf, want boven Menelaos' neus verscheen een ironische frons, dus wisten we dat we ons aan iets echt curieus konden verwachten.
Goudgeel zoals gezegd. Wel een frisgroene tot bronsgroene reflectie, zoals je bij Franciacorta-Chardonnays wel eens aantreft, of bij Elzas-Riesling. Licht olieachtig in het glas, dus ik zat misschien wel in de goede richting ... . Hij was nog een beetje koud in het begin, dus zetten we het glas even neer en babbelden wat bij. Wat later stak ik m'n neus terug in het glas. Wow, wat een aroma: heel mineralig, limoen en exotisch fruit (papaya?), iets gistig. Strak, kristalhelder en puntig die neus. Dan maar eens proeven: heel nerveuze aanzet, vuurwerk van crackling and sizzling acidity (je kan het niet beter omschrijven in het Nederlands: in het Engels zitten de vuurwerkgeluiden erbij) en toch redelijk vet in de mond. Weer een beetje gistig met wat honing en echt verse fruitsla. Natuurlijk een natuurlijke wijn, dat kon ik zo wel raden, maar van welke druif? Natuurlijke Rheingau-Riesling of misschien zelfs uit Baden? Nee, nee, Menelaos zat er al mee te lachen. "Ok, Chenin Blanc dan, een Savennières, nog heel jong", gokte ik opnieuw. Met die tintelende zuren, dat kon toch bijna geen andere druif zijn als Riesling of Chenin Blanc. Ook niet!
Chardonnay, dat was het en dan nog wel een Zuid-Afrikaanse Chardonnay gemaakt met 100% wilde gisten, dus niet van die strengetjes gemanipuleerde broodgist (vnl. Saccharomyces cerevisiae) die gewoon aan de most toegevoegd worden om de fermentatie te starten. Nee, deze wijn was vergist met de gemiddeld 8 miljoen gistcelletjes per druifje op een gezonde, niet bespoten druiventros. Gisten als Candida, Kloeckera, Pichia of Torulopsis, die allemaal een beetje anders werken dan de cultuurbroertjes van Saccharomyces die eigenlijk ook wel in het wild voorkomt op druiven. Het is een risico, zo met wilde gisten werken, zeker in Zuid-Afrika, waar sfeerverpesters als Brettanomyces niet van de lucht zijn (die geeft zo een dompige, stoffige stalgeur in veelvoud als er teveel van is). Maar, als het lukt en als je het kan, dan maak je er nog complexere wijn mee. Dat had ik wel al gemerkt: het was niet de eerste wijn gemaakt met wilde gisten die ik proefde. Je maakt er zelfs een beetje 'wilde' wijn mee, want dat was deze Chardonnay wel: hij liep niet meteen in het gareel van de Chardonnay in alle vormen en maten die ik zo goed dacht te kennen. Dit leek zelfs niet op Chardonnay, tot ik wist dat het Chardonnay was: een aha-Erlebnis, want er was genoeg van dat vettige, ronde, de typische citrustoetsen en zelfs een beetje Kaapse appel. Ik was er even niet goed van. Zelfde druif, zelfde wijn? Niet echt, nee, helemaal niet zelfs. Had Menelaos het niet gezegd, ik had hem nooit juist kunnen thuisbrengen. Ik voelde me weer een luis in de pels van de wijde wijnwereld en kon, voor de rest van het aperitief, net zoals Hamlet naar zijn schedel zat te staren, maar wat voor me uit zitten mijmeren terwijl ik diep in dat glas wild vergist sap bleef turen.

Menelaos' proefnota van deze wijn vind je hier.