Waar waren we gebleven? Een beestig zware fles, juist ja. In die beestig zware fles zat dus een allerminst alledaagse wijn: vol, rijk, krachtig, ... . Zoals ik al zei: niet meteen het beeld dat we voor ogen krijgen bij het zien van het woordje trebbiano op een fles. Is dat niet het platte, weinig tot de verbeelding sprekende slobberwijntje dat je bij de Italiaan om de hoek bij je pizza Bolognese krijgt, wanneer je een half litertje wit van het huis bestelt? Niet meteen om over naar huis te schrijven. In het beste geval is het een eenvoudige dorstlesser, maar zelfs op die roem kunnen de meeste exemplaren niet bogen.
1. Trebbiano di Minos?
Eerlijk gezegd, toen ik deze fles van Teresa cadeau kreeg, dacht ik: “ai, een trebbiano en dan nog wel in zo’n monsterlijke fles, daar gaat het mens vast en zeker veel teveel van haar geliefde lires aan neergeteld hebben (Teresa kon het niet laten van nog steeds met vele duizenden te tellen).” Nu ja, ik had beter kunnen weten. Dit was niet zomaar een trebbiano d’abruzzo, de klassieke trebbiano die je tot vervelens toe steeds weer in de karaf gegoten krijgt. Het leek wel alsof er een heel andere druif gebruikt was. Wanneer ik het aroma en het mondgevoel trachtte te vergelijken met druivenrassen waar ik wat beter mee bekend was, kwam ik niet veel verder dan een chardonnay die vreemdging met een pinot blanc. Een nogal knullige vergelijking vond ik zelf, dus kamde ik mijn wijngeheugen verder uit naar wat beters. De enige trebbiano die ik me nog herinnerde was een trebbiano spoletino van het Umbrische Perticaia: een heel nerveuze, vinnige wijn, met een prachtige mineraliteit en koele zuren. Het tegenovergestelde van deze wijn dus. Wat mij betreft was een Verdicchio dei Castelli di Jesi Riserva – denk maar aan de Pier delle Vigne van Zaccagnini – zowat de enige Italiaanse witte die een beetje in de buurt kwam, alhoewel daar de aroma’s van exotisch fruit altijd minder duidelijk op aanwezig zijn. Nu ja, het kon in dit geval ook de nogal frappante houtlagering zijn die me deed denken aan een Verdicchio Riserva.
Met wat gegoogel kwam ik erachter dat de blend waaruit deze Filo di Arianna gemaakt was, zoals ik eerst dacht, geen chardonnay bevatte, wat die geslaagde respons op houtlagering wel meteen verklaard had, maar voor 100% uit trebbiano di lugana bestond. Ha, nog een andere trebbiano ... want er zijn er maar –tig verschillende trebbiano’s in Italië! Als je het lijstje erop naslaat, lijkt zowat elke streek, of misschien zelfs elk dorp een patent te hebben op zijn eigen type trebbiano. Trebbiano di soave, trebbiano d’abruzzo, trebbiano toscano, trebbiano di spagna, trebbiano romagnolo, ... en zo kan ik nog wel een paragraaf of wat verder gaan. Volgens de gevestigde waarden in de wijnschrijverij is het allemaal één pot nat. Het zijn alleen die chauvinistische Italianen die tegen heug en meug in volhouden dat die trebbiano van hun dorp toch anders – versta: beter – is dan die van buur- en overbuurlief. Tja, dat zijn alleen dingen die je als rasechte Italiaanse wijnboer kan begrijpen.
2. DNA, mysterieuze Etrusken en Sevillaans etymologees.
Ik ben dan wel geen wijnboer, en al helemaal geen Italiaan, maar als ik zulke dingen lees, dan begint er wat te jeuken achter mijn voorhoofd. Het kan toch niet dat er zoveel verschillende types trebbiano bestaan en er nog nooit iemand op het idee gekomen is die eens deftig te vergelijken om eens en voorgoed te bewijzen dat het allemaal één en hetzelfde banale druivenras is? Op de site van Tenuta Roveglia werd ik over die trebbiano di lugana niet veel wijzer. Wat graven in de wijnboekenberg boven op zolder levert ook niet veel op. Zelfs het evangelie van Galet weet me deze keer niet echt te overtuigen. Er rest ons nog maar één optie: gaan grasduinen in de elektronische databases van gespecialiseerde literatuur. Met twee kliks is het al bingo: een artikeltje uit het tijdschrift Vitis van een team Milanese biologen en bio-ingenieurs1 waarin verslag wordt gedaan van een genetisch onderzoek naar trebbiano en andere verwante druivenrassen of -variëteiten. Gegoochel met DNA, AFLPs, dNTPs, PCRs, PTC, SSRs, ... het staat, zoals zoveel van die gespecialiseerde artikelen bol van de obscure afkortingen, maar gelukkig is het besluit van het onderzoek zo klaar als een glas platgefilterde Muscadet: de zogenaamde trebbiano di lugana waarvan de Lugana-wijnen gemaakt worden, is helemaal geen trebbiano ofte ugni blanc. Meer nog, de hele reeks trebbiano's van hier en ginderachter zijn niet eens zo nauw verwant. Pardon? Even herlezen: "The high degree of variability among the cultivars of Trebbiano [...] indicates that they are of various origin", zo concludeert Dottore Labra2 samen met zijn team. Het staat er echt.
Laten we eerst eens even kijken naar de etymologie van de naam trebbiano, want het is net die etymologie die door onze geliefde wijnschrijvers nog steeds op z'n Isidorus van Sevilla's gebruikt wordt om te verklaren waar een druif vandaan komt en met welke andere druivenrassen ze synoniem is. Niet meteen een betrouwbare bewijspiste als je 't mij vraagt. Zeker niet als we het over trebbiano hebben, want daar blijkt het etymologische gezwam meer droesem dan klare wijn in het glas op te leveren. De eerste vermelding van trebbiano, zo wil de etymologische traditie, is terug te vinden in het alom bekende Naturalis Historia van ene meneer Plinius, Plinius de Oudere wel te verstaan. U weet wel, de koene wetenschapper die de uitbarsting van de Vesuvius, zoals dat hoort, door nauwgezette observatie wilde bestuderen, maar er jammer genoeg gelijk zijn kees bij inschoot. Hij ging letterlijk en figuurlijk in rook op, die Plinius. Plinius sprak over vinum trebulanum3, een gerenommeerde wijn uit de Oudheid, afkomstig uit Campania. U hoort het al trebulanum, trebbiano, de klik is gauw gemaakt ... . Niet dus. Wat later is er een andere wetenschapper die het vanzelfsprekend beter weet: ene meneer Bacci, die in 1596 een boek publiceert met de plechtige titel De naturali vinorum historia waarin hij laat blijken dat die goede oude Plinius de bal missloeg. De naam trebbiano zou afkomstig zijn van een Etruskische stad niet ver van Luni in Italië. Volgens Bacci waren het blijkbaar die mysterieuze Etrusken die de uitvinding van de Italiaanse slobberwijn op hun geweten hadden. Toch niet, zegt nog een andere: trebbiano is afkomstig van de oevers van de rivier Trebbia, vandaar de naam trebbiano, weet u wel. En zo kunnen we nog wel even verder breien aan een kluwen van gelijkenissen en koosnaampjes allerhande.
3. Turbiana.
De klassieke morfologische studie waarbij men vormelijke karakteristieken van rassen en variëteiten met elkaar gaat vergelijken om zo synonieme en verwante druivenrassen op te sporen, blijkt al evenmin een grote hulp. Sommige trebbiano's trekken op elkaar als twee druppels zwalpwijn, andere lijken in de verste verte niets, maar dan ook niets met elkaar gemeen te hebben. Of toch? Er werd immers al langer gedacht dat de druiven waarmee Lugana traditioneel gemaakt werd, dezelfde waren als de trebbiano di soave, zogenaamd één van de betere onderrassen van de trebbiano, die - u raadt het al - voornamelijk in Soave gebruikt wordt samen met pinot blanc en chardonnay als blendpartner voor garganega, de hoofddruif van Soave. Nu wil de ironie dat die trebbiano di soave eveneens helemaal geen trebbiano is. Trebbiano di soave blijkt volgens het genetisch onderzoek van meneer Labra en zijn team identiek aan verdicchio: "A dendrogram of the results shows that Trebbiano di Soave and Trebbiano di Lugana were almost identical, sharing 97% of bands. Interestingly, cv. Verdicchio is almost identical with Trebbiano di Soave (99% band sharing)."4
De zurige, frisse witte druif met haar appel- en perzikachtige aroma's die de basis vormt voor de potentieel knappe witte wijnen uit Le Marche (Verdicchio dei castelli di Jesi en Verdicchio di Matelica) blijkt dus wijder verspreid te zijn over Italië. Net als zijn synonieme Noordervariant blijkt verdicchio ook heel mooi te reageren op een voorzichtige houtlagering. Aroma's van gedroogd fruit, balsem, honing, stro, met wat camille of zelfs iets licht anijsachtig zijn geen uitzondering. Dat klinkt allemaal nogal bekend in de oren, want zoiets zat wel in die beestig zware fles. Trebbiano di lugana blijkt bij benadering dus ongeveer hetzelfde druivenras te zijn als verdicchio. Bij benadering zeg ik wel, al laten we over die 97% maar niet te moeilijk doen: met wat minieme variatie gaat het toch om één en dezelfde druif.
Alhoewel ... , dat is buiten de trots van de Italiaanse wijnboer gerekend. Die 2% afwijking is genoeg - zo lijkt het wel - om toch te claimen dat zij hier, de wijnboeren van Lugana, een ander druivenras in de kuip hebben. Een uniek druivenras, dat nergens anders ter wereld, en al zeker niet in Italië, geteeld wordt. En zo'n uniek druivenras moet natuurlijk een eigen naam hebben. Dat werd 'turbiana'. Geen trebbiano di lugana meer, laat staan verdicchio, maar 'turbiana', u hebt het goed begrepen. Ga nu alstublieft niet gaan beweren in de één of andere Luganese wijnkelder dat turbiana gewoon verdicchio is. Er zijn er al voor minder verzopen in een gistingsvat. Mocht u toch de onweerstaanbare drang voelen om op te scheppen met uw pas opgedane wijnkennis, vernoem dan mijn naam liever niet. Teresa wil ik liever niet op m'n dak. Ik dank u.
4. Sterke slobberscheut.
Er blijft echter nog één vraag onbeantwoord. Waarom noemen die Italianen dan zowat elke druif waarvan men witte wijn kan puren trebbiano? Is trebbiano dan ooit ergens een synoniem voor kwaliteitswijn geweest? Pikten andere wijnbouwers elders in het land ook graag wat van de hype mee en noemden ze hun eigens druivensappig goedje dan ook maar trebbiano? Nee, niets van dat alles. De reden waarom deze naam zo wijd verspreid is, blijkt toch in de etymologie van de naam terug te vinden. Praktisch al deze rassen of cultivars blijken vigoureuze groeiers te zijn die niet malen om een trosje meer of minder. Je moet ze heel sterk terugsnoeien, want anders krijg je ... slobberwijn, juist ja. Nu heeft de naam trebbiano wel niets met het werkwoord 'slobberen' te maken. Dat ware te mooi geweest. Trebbiano zou daarentegen (volgens een zekere mevr. Hohnerlein-Buchinger5) afgeleid zijn van het Frankische 'draibio' wat niets anders betekent dan 'sterke scheut', een sterke groeier dus. En vermits al die druivenrassen zo sterk groeiden, noemde men ze dan maar allemaal hetzelfde. Efficiënt, niet? Spijtig genoeg maakte men er dan ook overal dezelfde wijn van: slobberwijn, pizza mit würstel-wijn, toeristenwijn, terrasjeswijn, ... bij Jupiter, what's in a name?
1 Labra, M. et al., "Genetic studies on Trebbiano and morphologically related varieties by SSR and AFPL markers", in: Vitis. 40 (2001), 4: 187-190.
1. Trebbiano di Minos?
Eerlijk gezegd, toen ik deze fles van Teresa cadeau kreeg, dacht ik: “ai, een trebbiano en dan nog wel in zo’n monsterlijke fles, daar gaat het mens vast en zeker veel teveel van haar geliefde lires aan neergeteld hebben (Teresa kon het niet laten van nog steeds met vele duizenden te tellen).” Nu ja, ik had beter kunnen weten. Dit was niet zomaar een trebbiano d’abruzzo, de klassieke trebbiano die je tot vervelens toe steeds weer in de karaf gegoten krijgt. Het leek wel alsof er een heel andere druif gebruikt was. Wanneer ik het aroma en het mondgevoel trachtte te vergelijken met druivenrassen waar ik wat beter mee bekend was, kwam ik niet veel verder dan een chardonnay die vreemdging met een pinot blanc. Een nogal knullige vergelijking vond ik zelf, dus kamde ik mijn wijngeheugen verder uit naar wat beters. De enige trebbiano die ik me nog herinnerde was een trebbiano spoletino van het Umbrische Perticaia: een heel nerveuze, vinnige wijn, met een prachtige mineraliteit en koele zuren. Het tegenovergestelde van deze wijn dus. Wat mij betreft was een Verdicchio dei Castelli di Jesi Riserva – denk maar aan de Pier delle Vigne van Zaccagnini – zowat de enige Italiaanse witte die een beetje in de buurt kwam, alhoewel daar de aroma’s van exotisch fruit altijd minder duidelijk op aanwezig zijn. Nu ja, het kon in dit geval ook de nogal frappante houtlagering zijn die me deed denken aan een Verdicchio Riserva. Met wat gegoogel kwam ik erachter dat de blend waaruit deze Filo di Arianna gemaakt was, zoals ik eerst dacht, geen chardonnay bevatte, wat die geslaagde respons op houtlagering wel meteen verklaard had, maar voor 100% uit trebbiano di lugana bestond. Ha, nog een andere trebbiano ... want er zijn er maar –tig verschillende trebbiano’s in Italië! Als je het lijstje erop naslaat, lijkt zowat elke streek, of misschien zelfs elk dorp een patent te hebben op zijn eigen type trebbiano. Trebbiano di soave, trebbiano d’abruzzo, trebbiano toscano, trebbiano di spagna, trebbiano romagnolo, ... en zo kan ik nog wel een paragraaf of wat verder gaan. Volgens de gevestigde waarden in de wijnschrijverij is het allemaal één pot nat. Het zijn alleen die chauvinistische Italianen die tegen heug en meug in volhouden dat die trebbiano van hun dorp toch anders – versta: beter – is dan die van buur- en overbuurlief. Tja, dat zijn alleen dingen die je als rasechte Italiaanse wijnboer kan begrijpen.
2. DNA, mysterieuze Etrusken en Sevillaans etymologees.
Ik ben dan wel geen wijnboer, en al helemaal geen Italiaan, maar als ik zulke dingen lees, dan begint er wat te jeuken achter mijn voorhoofd. Het kan toch niet dat er zoveel verschillende types trebbiano bestaan en er nog nooit iemand op het idee gekomen is die eens deftig te vergelijken om eens en voorgoed te bewijzen dat het allemaal één en hetzelfde banale druivenras is? Op de site van Tenuta Roveglia werd ik over die trebbiano di lugana niet veel wijzer. Wat graven in de wijnboekenberg boven op zolder levert ook niet veel op. Zelfs het evangelie van Galet weet me deze keer niet echt te overtuigen. Er rest ons nog maar één optie: gaan grasduinen in de elektronische databases van gespecialiseerde literatuur. Met twee kliks is het al bingo: een artikeltje uit het tijdschrift Vitis van een team Milanese biologen en bio-ingenieurs1 waarin verslag wordt gedaan van een genetisch onderzoek naar trebbiano en andere verwante druivenrassen of -variëteiten. Gegoochel met DNA, AFLPs, dNTPs, PCRs, PTC, SSRs, ... het staat, zoals zoveel van die gespecialiseerde artikelen bol van de obscure afkortingen, maar gelukkig is het besluit van het onderzoek zo klaar als een glas platgefilterde Muscadet: de zogenaamde trebbiano di lugana waarvan de Lugana-wijnen gemaakt worden, is helemaal geen trebbiano ofte ugni blanc. Meer nog, de hele reeks trebbiano's van hier en ginderachter zijn niet eens zo nauw verwant. Pardon? Even herlezen: "The high degree of variability among the cultivars of Trebbiano [...] indicates that they are of various origin", zo concludeert Dottore Labra2 samen met zijn team. Het staat er echt.Laten we eerst eens even kijken naar de etymologie van de naam trebbiano, want het is net die etymologie die door onze geliefde wijnschrijvers nog steeds op z'n Isidorus van Sevilla's gebruikt wordt om te verklaren waar een druif vandaan komt en met welke andere druivenrassen ze synoniem is. Niet meteen een betrouwbare bewijspiste als je 't mij vraagt. Zeker niet als we het over trebbiano hebben, want daar blijkt het etymologische gezwam meer droesem dan klare wijn in het glas op te leveren. De eerste vermelding van trebbiano, zo wil de etymologische traditie, is terug te vinden in het alom bekende Naturalis Historia van ene meneer Plinius, Plinius de Oudere wel te verstaan. U weet wel, de koene wetenschapper die de uitbarsting van de Vesuvius, zoals dat hoort, door nauwgezette observatie wilde bestuderen, maar er jammer genoeg gelijk zijn kees bij inschoot. Hij ging letterlijk en figuurlijk in rook op, die Plinius. Plinius sprak over vinum trebulanum3, een gerenommeerde wijn uit de Oudheid, afkomstig uit Campania. U hoort het al trebulanum, trebbiano, de klik is gauw gemaakt ... . Niet dus. Wat later is er een andere wetenschapper die het vanzelfsprekend beter weet: ene meneer Bacci, die in 1596 een boek publiceert met de plechtige titel De naturali vinorum historia waarin hij laat blijken dat die goede oude Plinius de bal missloeg. De naam trebbiano zou afkomstig zijn van een Etruskische stad niet ver van Luni in Italië. Volgens Bacci waren het blijkbaar die mysterieuze Etrusken die de uitvinding van de Italiaanse slobberwijn op hun geweten hadden. Toch niet, zegt nog een andere: trebbiano is afkomstig van de oevers van de rivier Trebbia, vandaar de naam trebbiano, weet u wel. En zo kunnen we nog wel even verder breien aan een kluwen van gelijkenissen en koosnaampjes allerhande.
3. Turbiana.
De klassieke morfologische studie waarbij men vormelijke karakteristieken van rassen en variëteiten met elkaar gaat vergelijken om zo synonieme en verwante druivenrassen op te sporen, blijkt al evenmin een grote hulp. Sommige trebbiano's trekken op elkaar als twee druppels zwalpwijn, andere lijken in de verste verte niets, maar dan ook niets met elkaar gemeen te hebben. Of toch? Er werd immers al langer gedacht dat de druiven waarmee Lugana traditioneel gemaakt werd, dezelfde waren als de trebbiano di soave, zogenaamd één van de betere onderrassen van de trebbiano, die - u raadt het al - voornamelijk in Soave gebruikt wordt samen met pinot blanc en chardonnay als blendpartner voor garganega, de hoofddruif van Soave. Nu wil de ironie dat die trebbiano di soave eveneens helemaal geen trebbiano is. Trebbiano di soave blijkt volgens het genetisch onderzoek van meneer Labra en zijn team identiek aan verdicchio: "A dendrogram of the results shows that Trebbiano di Soave and Trebbiano di Lugana were almost identical, sharing 97% of bands. Interestingly, cv. Verdicchio is almost identical with Trebbiano di Soave (99% band sharing)."4 De zurige, frisse witte druif met haar appel- en perzikachtige aroma's die de basis vormt voor de potentieel knappe witte wijnen uit Le Marche (Verdicchio dei castelli di Jesi en Verdicchio di Matelica) blijkt dus wijder verspreid te zijn over Italië. Net als zijn synonieme Noordervariant blijkt verdicchio ook heel mooi te reageren op een voorzichtige houtlagering. Aroma's van gedroogd fruit, balsem, honing, stro, met wat camille of zelfs iets licht anijsachtig zijn geen uitzondering. Dat klinkt allemaal nogal bekend in de oren, want zoiets zat wel in die beestig zware fles. Trebbiano di lugana blijkt bij benadering dus ongeveer hetzelfde druivenras te zijn als verdicchio. Bij benadering zeg ik wel, al laten we over die 97% maar niet te moeilijk doen: met wat minieme variatie gaat het toch om één en dezelfde druif.
Alhoewel ... , dat is buiten de trots van de Italiaanse wijnboer gerekend. Die 2% afwijking is genoeg - zo lijkt het wel - om toch te claimen dat zij hier, de wijnboeren van Lugana, een ander druivenras in de kuip hebben. Een uniek druivenras, dat nergens anders ter wereld, en al zeker niet in Italië, geteeld wordt. En zo'n uniek druivenras moet natuurlijk een eigen naam hebben. Dat werd 'turbiana'. Geen trebbiano di lugana meer, laat staan verdicchio, maar 'turbiana', u hebt het goed begrepen. Ga nu alstublieft niet gaan beweren in de één of andere Luganese wijnkelder dat turbiana gewoon verdicchio is. Er zijn er al voor minder verzopen in een gistingsvat. Mocht u toch de onweerstaanbare drang voelen om op te scheppen met uw pas opgedane wijnkennis, vernoem dan mijn naam liever niet. Teresa wil ik liever niet op m'n dak. Ik dank u.
4. Sterke slobberscheut.
Er blijft echter nog één vraag onbeantwoord. Waarom noemen die Italianen dan zowat elke druif waarvan men witte wijn kan puren trebbiano? Is trebbiano dan ooit ergens een synoniem voor kwaliteitswijn geweest? Pikten andere wijnbouwers elders in het land ook graag wat van de hype mee en noemden ze hun eigens druivensappig goedje dan ook maar trebbiano? Nee, niets van dat alles. De reden waarom deze naam zo wijd verspreid is, blijkt toch in de etymologie van de naam terug te vinden. Praktisch al deze rassen of cultivars blijken vigoureuze groeiers te zijn die niet malen om een trosje meer of minder. Je moet ze heel sterk terugsnoeien, want anders krijg je ... slobberwijn, juist ja. Nu heeft de naam trebbiano wel niets met het werkwoord 'slobberen' te maken. Dat ware te mooi geweest. Trebbiano zou daarentegen (volgens een zekere mevr. Hohnerlein-Buchinger5) afgeleid zijn van het Frankische 'draibio' wat niets anders betekent dan 'sterke scheut', een sterke groeier dus. En vermits al die druivenrassen zo sterk groeiden, noemde men ze dan maar allemaal hetzelfde. Efficiënt, niet? Spijtig genoeg maakte men er dan ook overal dezelfde wijn van: slobberwijn, pizza mit würstel-wijn, toeristenwijn, terrasjeswijn, ... bij Jupiter, what's in a name?1 Labra, M. et al., "Genetic studies on Trebbiano and morphologically related varieties by SSR and AFPL markers", in: Vitis. 40 (2001), 4: 187-190.
2 Ibidem, 189-190.
3 Plinius de Oudere vermeldt nergens letterlijk de frase 'vinum trebulanum' in zijn tekst. Hij vernoemt [Boek 14, Hfdst. 6; we volgen hier de overzetting van Mayhoff 1906 online hier te vinden] de wijnen van Trebula samen met de andere wijnen van Campania als wijnen die recentelijk aan geloofdwaardigheid hebben gewonnen door "omzichtige teeltwijze of andere voorspoedige omstandigheden" (sive cura sive casu), alhoewel zij toch "dikwijls van het alledaagse soort zijn" (semper inter plebeia). In zijn context luidt dat: "Campania nuper excitavit novis nominibus auctoritatem sive cura sive casu ad quartum a Neapoli lapidem Trebellicis, iuxta Capuam Caulinis et in suo agro Trebulanis, alioqui semper inter plebeia et Trifolinis gloriata."
Het lijkt er dus wel op alsof de frase 'vinum trebulanum' van latere origine is. Vermoedelijk stamt ze uit een mij niet bekende 16de eeuwse commentaar op Plinius' Naturalis Historia en is ze in de latere wijnliteratuur tot op de dag van vandaag een eigen leven gaan lijden. Een reden te meer om zulke etymologische verklaringen te mijden of toch minstens kritisch te benaderen.
4 Labra, M. et al., "Genetic studies on Trebbiano and morphologically related varieties by SSR and AFPL markers", in: Vitis. 40 (2001), 4: 189.
5 Hohnerbein-Buchinger, T., Per un sublessico vitivinicolo: La stora materile e linguistica di alcuni nomi diviti e vini italiani. Tübingen: Max Niemeyer, 1996. 247 p.
