Het zal je maar overkomen: je draait de badkraan open en i.p.v. van water komt er een zoetgeurend weledel vocht uit. Nee, geen Hitchcock-remake, wel de natte droom van velen onder ons wijnliefhebbers: baden in wijn. Misschien was Alain Bloeykens' Megavinoaffiche profetisch? Wat de bewoners van het Italiaanse Marino betreft wel!
1. Loodgieters van de hand Gods geslagen.
Het stond in Metro, het werd her en der vermeld als fait divers in tv-journaals en het verscheen op de news-reel van Decanter: in Marino, een stadje ten Zuiden van Rome, liep er afgelopen zondag wijn in de keukenspoelbak. "Miracolo, miracolo!" Het moest weer lukken dat zoiets net in Italië gebeurde. De aanleiding is er anders wel: jaarlijks wordt 30 hl. wijn van een plaatselijke cantina rechtstreeks naar de watervoorziening van een fontein omgeleid als apotheose van het Sagra dell'Uva te Marino. In editie 84 van 2008 liep het even mis. Feestvierders bleven met uitgestoken bekertjes wachten op de wijnstraaltjes die uit het fontein zouden komen. Het bleef bij water. Op het moment dat de hele menigte begon te wanhopen kwam er een gil van goddelijke openbaring vanuit een nabijgelegen woning: een mirakel! De goddelijke hand had de wijn deze keer omgeleid naar de individuele watervoorziening. Douchen, baden en afwassen in wijn werd plotseling mogelijk. Een stukje hemel nabij.
Toch niet. De gemeentelijke loodgietersdienst had een klein foutje gemaakt. De wijn werd even de verkeerde kant opgestuurd. Geen mirakuleuze herhaling van de bruiloft van Kanäan dus, wel een menselijke fout. Na wat gemorrel aan de plaatselijke waterleiding kwam het dan toch terig in orde. Het Fontana dei Quattro Mori spoot zoals elk jaar weer wijn. En toch, ondanks het onmiskenbare slapstickgehalte van dit bericht, ergerde ik me weer eens aan de lulligheid van de verslaggeving: artikels van 300 woorden, een grappige gebeurtenis lekker breed uitgesmeerd, maar flinterdun, zoals te weinig boter op teveel brood. Een slikklare brok flabby sensation dus, maar niemand, nee niemand die zich afvraagt waarom er jaarlijks wijn moet spuiten uit een 17de eeuws fontein. Niemand die zich afvraagt waarom er op deze manier jaarlijks in Marino wijnfeesten worden gevierd (ongeveer elk Italiaans wijndorp viert jaarlijks de nieuwe oogst), laat staan dat iemand zich afvraagt waarom er wijn zou moeten spuiten uit het Fontana dei Quattro Mori, het Fontein van de Vier Moren ... .
2. Moren en Madonna's: propaganda.
Het heeft geen zin om in dit artikel de prachtige folkloristische en institutionele histoire van la Sagra dell'Uva punt voor punt te gaan reproduceren (een schitterend Wikipedia-artikel vind je hier). Maar misschien is het toch goed in grove lijnen te schetsen waarom dit grootse feest niet zomaar een oogstfeest is, waarom dit feest Marino als wijnhoofdstad van de DOC Marino steeds weer op de Italiaanse wijnkaart zet. Voor de wijn zelfs moest het eigenlijk niet gebeuren, alhoewel er een nieuwe wind zou waaien over de heuvels van de Castelli Romani (Lazio). Deze Italiaanse wijnstreek is immers berucht voor zijn nietszeggende, dikwijls ronduit slechte witte wijnen gemaakt van Trebbiano en Malvasia in alle vormen en maten opgepept met onbekende rassen zoals Bellone, Bombino, Belvino of internationale passe-partouts zoals Chardonnay, Sémillon en Sauvignon Blanc. Frascati is in die zin dan ook eerder omen als nomen. Volgens de mare is er evenwel verbetering op komst in deze streek die haar prachtige ligging (sedimentaire ondergrond, zand, leem, kalk en directe invloed van de zee) maar al te graag verkwanselde voor enkele hectoliters meer.
Het Sagra dell'Uva leek tegen die achtergrond lange tijd wel een gigantische cover-up van de platvloerse realiteit. Te meer omdat het absoluut niet zomaar een oogstfeest is. De Sagra zoals we die nu kennen is eigenlijk het geesteskind van de Romeinse dichter Leone Ciprelli. Vanuit een romantisch-nationalistische geest - die was toen in Italië nog best gangbaar - wilde hij luister bijbrengen aan de jaarlijkse processie van La Madonna del Rosario, de patroonheilige van Marino. Dat kon volgens Ciprelli natuurlijk niet beter dan met behulp van één datgene waaraan zowat elke Romein en dus ook elke Italiaan - alle wegen, enz. - de stadsnaam Marino deed denken: een frisse, wijd en zijd bekende witte wijn. Natuurlijk zat de vork ook andersom in de steel: de processie van de Madonna werd het uitverkoren moment om de wijn uit Marino eens degelijk in de schijnwerpers te zetten. Een soort van deftig opgesmukte propagandastunt dus. De eerste Sagra in deze vorm vond plaats op zondag 4 oktober 1925.
In feite gaat dit oogstfeest annex processie op ene nog veel ouder gebruik terug: met name de blijde inkomst van Marcantonio Colonna II, de plaatselijke held die een belangrijke rol speelde in de overwinning van de Heilige Alliantie op de Ottomaanse vloot op 7 oktober 1571 te Lepanto (aan de Corinthische Istmus). Het Morenleger onder leiding van niemand minder dan Mehmet Alì Pascià werd meedogenloos in de pan gehakt onder de standaard van de Heilige Alliantie: La Madonna del Rosario (de Madonna van de Rozenkrans). Ook de Pauselijke Staten namen deel aan deze veldslag - hoe kan het ook anders - en één van de aanvoerders van de Pauselijke legers was niemand minder dan Marcantonio Il Secondo, die toevallig (echt waar!), net voor de inscheping, nog zijn schietgebed wist toe te vertrouwen aan die ene Madonna del Rosario. Bij de victorie riep Paus Pius V de Madonna van de Rozenkrans dan ook uit als beschermheilige van de Pauselijk Staten en verordende dat zowat elk jaar in elke stad en in elk dorp deze Madonna met een processie moest verreerd worden.
Maar ja, we weten allemaal hoe dat gaat, in de volgende veertig jaar liep alles wel lekker in Marino. Men leefde lang en was gelukkig, men genoot van spijs en drank en verlustigde zich niet minder aan de schone deernen (alleen met het oog natuurlijk). Van de wederomstuit werd er dan ook niet echt oprecht geprocesseerd. De Madonna del Rosario werd wel rondgesjouwd voor le qu'en dira t'on, maar daar stopte het ook. Het was zelfs zo erg gesteld dat de Madonna del Popolo (de Madonna van het volk) - een lokale miraculeuze Madonna, aanbeden door de wijnbouwers - helemaal vergeten werd en stond te verstoffen in de Basilica San Barnabo. Zelfs voor de jaarlijkse processie mocht ze niet meer buiten. Tot in het gezegende jaar 1611 de Heer de ongelovige Marinezen teisterde met hagelbuien en nog eens hagelbuien. "Tempesta!" Si, maar wie zag er het meest af? De wijnbouwers natuurlijk. Wat hagelbollen op je kale knikker is minder erg dan wat hagelstenen in de wijngaard. Weg oogst, weg jaarlijks inkomen. De stad kwam dus maar schoorvoetend tot inkeer: de Madonna del Popolo werd terug van stal gehaald en samen met de Rozenkransmadonna vereerd tijdens de jaarlijkse processie. En natuurlijk ging het vanaf dan veel beter met de Marinese wijnbouw.
Vandaag bestaat de processie nog steeds uit een kern rondom de Madonna del Rosario. Daarnaast wordt de blijde inkomst van Marcontonio II ook elk jaar gevierd. Kolonne na kolonne soldaten in historisch uniform lopen in de voetsporen van de triomferende Marcantonio en zijn gevolg van schone vrouwen. Leone Ciprelli zette zijn idee nog grandeur bij door de historische optocht te verrijken met de gildengroepen, allegoriekarossen waarop wijngerelateerde Bijbelse taferelen worden uitgebeeld (bv. Mozes die wijn uit de rotsen slaat) en, niet te vergeten, enig muzikaal feestgedruis verzorgd door de drie banda's van Marino. Als apotheose spuit er wijn uit een 17de eeuws fontein dat vier geketende Moren voorstelt: ook zij zullen onder het juk van de Heilige Alliantie steeds weer het bloed van Christus door hun lichaam voelen stromen ... . Een verworden propagandastunt die opnieuw het 'Heilig Vuur' wordt ingeblazen?
3. Waarom Christus Marino voorbij had kunnen gaan.
Elk recent persartikel over het wonder van Marino had kort even de historische en culturele achtergrond van deze traditie kunnen vermelden. De gebeurtenis had dan misschien minder op een stukje geforceerd idiote slapstick geleken. Geen ellenlang uitspinsel met alle feiten, geen handboek-van-geschiedenisachtig exposé, nee, wel even aantonen dat wijn niet zomaar een commodity-drink is, wel een product bijna even oud als de bewuste mensheid en van begin tot eind verbonden met het menselijk wedervaren doorheen de tijd. Misschien is dat ook wel net één van de aspecten die me zo aantrekken in Italiaanse wijn: een niet aflatende sense of place en een al even weinig ontbrekende sense of space. Het kom soms wel wat drammerig over op Italiaanse rugetiketten, wijnwebsites, domeinbesprekingen, enz. en dikwijls is het ook een weinig relevant verzinsel, maar toch is het er in veel gevallen wel naar: niet alleen een haast maniakaal doorgedreven terroir-idee, maar ook een nadruk op de historische wortels van het cultuurfenomeen dat in de fles zit die je in de hand hebt. Wijn is en blijft voor heel wat Italianen een onderdeel van het collectief bewustzijn, of dat nu beperkt is tot het con la famiglia samen genieten aan tafel of het herinneren van het verre en nabije verleden. Het helpt hen nog steeds zich met ontroerende trots betere Italianen te voelen dan die 'andere' Italianen en dáár zit het hem net.
Het is een mooi - maar natuurlijk niet aporieloos - discours dat bv. de Franse wijnmarketing reduceerde tot een flauw, smakeloos en versteend propagandataaltje dat even gemakkelijk geslikt wordt door de Chinese apparatsjik als alle investment bankers van de internationale bourgeoisie. Het schermen met de origine wordt een schaduwspel van zichzelf, een uitgehold brabbelen over plaats, plaats zonder leefruimte voor hernieuwing en herontdekking; een idée fixe over plaats dat zichzelf ononderbroken uitverkoopt aan de hogepriesters van de vaste waarden en de commodity-kitsch. In deze is het misschien ook illustratief dat de vergeten appellaties van de navel van de wijnwereld (Jura, Bugey, Savoie, Gaillac, Madiran, ...) de geschiedenis en de culturele verwevenheid van hun wijnen steeds weer uitspelen en herleven. Het is maar in het steeds weer prakkizeren van place dat we space creëeren: space, de plaats waar diversiteit telkens opnieuw ontstaat, zich aandient, zich transformeert, de collectieve kennis hernieuwt, the fountain herbront ... .
De Italianen kunnen met Carlo Levi nog steeds zeggen dat 'Christus' Eboli voorbij ging, maar ... Marino vergat hij alleszins niet. Was het deze keer in de gedaante van loodgieter dat het 'licht van de wereld' de 84ste Sagra dell'Uva te Marino even deed ontsnappen aan de lauwe, slijkerige alledaagsheid van de traditie?
